.....

.....

.....

.....

.....

.....

.....

.....

.....

.....

Showing posts with label Tangthu(sizang). Show all posts
Showing posts with label Tangthu(sizang). Show all posts

13 May 2013

Thuklai pan Tapidaw, Asuakcil Ih Pu (5) te Omzia Atom

Posted by :- Thawngno
Thuklai khua pan tapidaw suak masa bel teng ii tapidaw suak kum 100 cinh poaipi 2013 April tuibuak poai sung ki vawt tu hi. Khamtung ngam bup pan tapidaw suak masa bel sia Pu Pau Suan le Pu Thuam Hang te nupa hi aa, Haka pan kua, Falam pan kua teng ci in ki ciamte ki son ahihang, Thuklai pan tapidaw suak masa teng ii kum 100 cinh jubilee theng tu hi peetma zo aa, akua tatak teng ci sia a son thei vaset a om bua hi. Tua ahikom, 2010 Thuklai Tuiphum Pawlpi ii kum cinh thu zaaksakna report sung pan anuai a thu teng kong kai khawm hi.
1. Pu Kim Lian :
Pu Mangzong belephung sungpan hi a, Pa Thang Ko Ngin ii apu, Pu En Ko Thang taw ki unau hi. Pu Lam Thuam in, tapa 3 le tanu 2 nei a,
Pu Kham Ngo
Pu En Ko Thang
Pi Uap Cing
Pi On Dim
Pu Kim Lian ahi hi.
Pu Kim Lian sia, Pu Mangzong belephung sungpanma ahi, Sialto baangkua pan Pi Cingh Huai taw kiteang a, tanu Ciang Khua Cing nei bek hi, ci in, kiciamte hi. Kawl, Tuimui khua ah tai a, tualai ah thi, ci hi.
2. Pu Son Lam:
Ngawn ngam pan hi a, Khautaan belephung sungpan piang hi . Apu sia, Pu Thang Bel hi a, Pu Hautong te Pu Vum Kam inn pan khang khia hi. Zi nei a, Pu Huat Vum ni te khat taw kiteang ki ci hive, a min kikat saan lai hi. Suanlepaal nei ngawl ci in kiciamte hi. Kawl, Tuimui khua ah tai a, tualai ah thi, ci hi.
Asuapui sealte sia:-
Pu Vum Cin, Pathein ah Laithiangtho saang ka a, tualaima ah zi nei in thi, ci hi. (Zomite sungpan Laithiangtho sang ka phit, ci in kiciamte hi)
Pu Thang Kam (Suapui Kam Nang’ tappa hi)
Pu Seal Vum (Innmong)
Pi Ngin Cingh (Syapi Lam Za Tinh’ nu hi)
Pi Cing Cingh
3. Pu Son Suan:
Saizaang pan hi a, Neinguup belephung sungpan piang hi. A pu, Pu Kip Neek hi a, a khua pan Kawl ah aki zuaksuk tu in, aki paipuilai in, Pu Tunngo belephung sungpan Pu Lun Vum in tanh a, Pu Lun Vum’ inn pan khangkhia hi. Pu Son Suan’ ta, Pu Thuam Khai hi a, Pu Thuam Khai’ ta, Pa Suan Za Pum hi. Pu Son Suan, atapteng :
Pa Suan Za Pum
Pa Suan Thang
Pa Suan Ko Cin
Nu Suan Ko Cing
Pa Suan Cin Thang
4. Pu Am Suak:
Kawlte hi a, Pu Za Khup’ innpan khangkhia hi. A zi sia, Zuung khua, Samte belephung pan hi. Tapa 2 le tanu 1 nei a, Pu Thuk Kham’ inn ah om, ci hi. A zi min, Pi Cingh Luan hi.
A tanu : Pi Vung Zam (Ngoai)
A tapa : Pu Vum Ngo ( Thingtom thei, tuitha thei lalel, ci.)
A tapa: Pu Khup Khua Thang (Pu Za Khup atap hi) pil mama. Japan ngal sung siphu levi seam a, tua hun sungma in, TB natna nga in, thi ci hi. Pu Vum Ngo sia a tui thakna pan Japan ngalkapte 5 taw ki si a, a naam toai sia taw Japan ngalkapte vau thathong nial hituak a, Japan ngalkapte in, mawngpheang ah that, ci hi. Pi Vung Zam te nuta sia, Saknuung ateenna ah Bomb tang in kha a, thi ci hi. Pu Am Suak sia acina in thi hi.
5. Pu Zong Thuam:
Saizaang pan hi a, Pu Nei Lut suanh Hau Ngiak belephung pan piang hi. Apa Pu Song Thang hunlaipan Sizang ngam sung ah hong theng a, Suanthuk belephung pan ukpi Pu Kam Lam inn pan khangkhia hi ci in ki ciamte hi. A zi sia Pi Son Dom hi a, tanu Pi Dim Cing bek nei hi. Pu Zong Thuam sia, atha hat angalpal pasal khat hi a, khua sung ah inn mun pha le lo ngam, thinghak pha nano nei hi. Thuklai khua pan a piang Sizang ngaknu mealhoi a aminthang Lia Neam Mang hong thi luilam a, tangval akisim peuma khuangai tek ahikom Lia Neam Mang’ thivui ni, tangvalte in tatsat peu ngawl thaukap tawntung a, thau puansia mithite innkhum tung ah tu, ahikom inn kaang a, inn 12 kangtum pai ci hi. Pu Zong Thuam in, ama inn pan nasiatak in mei phel a, ama inn pan mei kuang thimsak hi. Ahihang meisa in ataksa kang up ahikom tua tawma in thi hi. Tulaitak, Pa Kham Do Cin te Pu hi. Zong Thuam Khai, Zong Thuam Cin, Zong Thuam Do Pau te in tap hi. Atanu Pi Dim Cing sia tanu 4 le tapa 1 hing hi.
Pi Zaang Cing
Pi Vung Huai
Pi Cingh Nuam
Pu Thuam Khai
Pi Son Nuam cite hi.
Pu Thuam Khai’ tapa sia Pa Suan Za Pum hi.

Note: Thuklai Tuiphum Pawlpi, kumcin thu zaksakna (2010) sungpan ka lakkik ahihi.

11 March 2013

STATE HIGH SCHOOL, THUKLAI IT’S INCEPTION AND BIRTH

By E.Pau Za Kam,B.A.,BED.
'’State Inspector of School'’ (Retired)

The State High School, Thuklai see the fiftieth anniversary of its birth this year, 1997. The Parent-Teachers' Association of the school decided to issue a School History in commemoration of its Golden Jubilee. In writing this article I am egged on by two motives: one, that I may not find another opportunity or suitable medium by which I could divest myself of he knowledge that fills my blossom and seeks an outlet for transmission: two, that without pretending to brag (I hate people who blow their own trumpets) I feel that I am the most qualified, among the surviving few who had played a part in the formation of the school and her subsequent development, to write the chronicle of the school when it was in its embryo.

I must state that I claim this prestige or prerogative not because I can write a fairly good composition, but because I feel I had been most intimately involved in the development of the school from the earliest days of its inception. Fifty years in the life of an institution is but very short period1 but for the men who labored to bring her into life it is a generation during which virtually all the architects have departed. I had the privilege of serving at this school when it was first opened as a Middle school at Khuasak about October 1943. Then again I volunteered to serve as head of the school in 1951.

The Siyin Board of Education was composed mainly of the Siyin Chiefs and prominent elders who were most influential in the Siyin Valley . They were most courteous and readily responded to any request that we made on behalf of the school and her teaching staff. Without their constant help, I could never have discharged my duties so successfully and satisfactorily. This article is humbly dedicated to their memory, by name,

1.U Lian Thawng, A.T.M., Chief of Khuasak.(deceased)
2.U Lam Khaw Mang, Chief of Thuklai.(deceased)
3.U Thian Pum Chief of Buanman (deceased)
4.U Suang Hau Thang A.T.M Chief of Lophei(deceased)
5.U Pau Kam Chief of Limkhai(deceased)
6.U Mang Pum Headman of Voklak (deceased)
7.U Mang Kho Thang Circle Chairman, Limkhai (deceased)
8.U Suak Pum Circle Chairrnan, Buanman (deceased)
9.U On Cin. Headman of Thuklai (deceased) And,

Having to write about a school for whose existence those worthies who are now no more had contributed so much effort and energy, at the expense of one's own personal interests, I feel like one Who treads alone Some banquet-hall deserted, whose lights are fled. Whose garlands dead, And all but he departed. Now, to begin with my story.The present State High School .

Thuklai was taken over by the Government in 1947 when it was announced in the radio that a new High School was sanctioned to be opened at Thukial. In these far-off days the Chins were united in outlook and attitude.

They were represented in the Government by U Vum Ko Hau (now Ph.Dr.) who served as a member in the Governor's Advisory Committee headed by Bogyoke Aung San himself U Vum KO Hau and Duwa Sinwa Nawng were Deputy Counselors for the Hill Peoples. U Vum Ko Hau , no doubt, was instrumental in obtaining the High School for Thuklai, which happens to be his home village.

The radio news item was received with mixed sensations in many quarters. While they appreciated the Government's gesture of grace, on the one hand, they could not help exclaiming. "A High School at Thuklai, why Thuklai, of all places? Why not Falam, Tiddim or Haka?" They were very pertinent questions. Prior to the Second World War, the Chins could boast of a high School at Falam and a Middle School at Tiddim. They were called Government Anglo-Vernacular Schools but rather abnormal in their constitution for the former was truncated at Ninth Standard while the Inner was beheaded of its Seventh Standard.

Another Middle School had been opened once at Haka, but somehow for reasons known only to God, the authorities decided to reduce the status of the school at the Primary School level. Together with Chin Counsellor Dr. Vum Ko Hau we visited Director of Public Instruction U Cho, KSM. B.A (Hons), B. Ed (Edin) to thank him about the final outcome of giving Government recognition to the SIYIN VALLEY HIGH SCHOOL as state High School.
He said that Boyoke Aung San had definitely put down the policy that any School in the Chin Hills which has enough building, students and teachers for a high School should be taken over as desired by Chin Leader Counselor U Vum Ko Hau whom he had met at Panglong Conference in February 1947 U Cho also mentioned the fact that some Chin M.Ps also approached him to turn their primary fourth standard Chin Schools into Government High Schools as at Thuklai. He said he replied saying he was prepared to arrange a take-over of a school which as building and enough students for high School classes. But the fourth standard schools have not any pupils for high school classes and no extra rooms.

He said he replied saying a High School could not be sent like a magic carpet complete with enough students for higher classes and enough buildings to house them. He said the Chin M.Ps then realized the self-supporting perseverance of the Siyin people since Japanese occupation. They then ceased to spread false accusation about the Siyin's private high school, which they already founded in 1944 and not repeat not after Dr Vum Ko Hau became a Counselor to the Governor of Burma.

The Hakha boys who wished to prosecute their further education in he Middle school would travel to Falam, and those of Tiddim who would pursue further studies would come to join the Falam High School . Falam being the seat of the Government, the Deputy Commissioner, Chin Hills had his headquarters there. It also became the center of learning for the Chin youths because students came Visitor's Book maintained by the school observed from North and South. It was generally believed that when hostilities ceased the first High School would be opened at Falam.

But when it was announced that it would be opened at Thuklai many Chins, including some college students, complained it was not fair. Tiddim, Falam and Hakha are Government stations, seats of the Sub divisional Administrative officers, in those days, were known as Assistant Superintendents. They were administrative centers in their own right. Opening of schools in these towns would pose no problems for they had administrative sanction before the war, and if only funds could be made available in the post war period, they could be opened at any convenient time.

The only thing they needed was financial sanction, which depended on the availability of funds. Re-opening of a school after the end of the war is a matter, very normal in character that devolves on the Government as in duty bound. But opening a High school in an out-of-the-way and mere village, served only by a rough and narrow mule track as the approach road and almost cut off from the outside world is not a normal discharge of responsibility. There must be very strong and cogent reasons in support of this official act.

A few days after the announcement of the news item, U Vum Ko Hau took me round to the residence of Mr. Wedderspoon who was then the Director of Public Instruction. Re received us warmly in his sitting room and in the course of our conversation he told us that he was retiring soon. He said he would go home happily remembering he had given a High School to the most deserving area. He told us that the local Education Board had opened a private Post Primary School there in 1945. We shook hands and offered our gratitude for the act of grace. Lt. Col. T T. West subscribing an entry in the visitors' Book maintained by the school observed that he was satisfied with the management of the school, which served as a salutary reminder that the Government had a responsibility to open other schools. He was Assistant Superintendent, Tiddim at that time, immediately after the end of the war.
What do many people not know at that time is that Thuklai did not get her school as an act of grace from the Government. It was rather an act of redeeming her pledge given at the time of enlisting the support of the Siyins to resist the further advance of the Japaneses when their onslaught into the hills was very imminent in April 1942.

Mr. N.W. Kelly was worried and he wanted the Chins to practice their own homeland. So he convened a meeting of the Teddim tribal chiefs, independent headmen, elders of the surrounding villages at Fort White Inspection Bungalow on the 25th and 26th April 1942. The aim and object of the meeting was to form
"Levy" a sort of home guard who should wage guerrilla warfare in order to impede the progress of the enemy when he came to invade the hills. The chiefs and elders considered his proposals very seriously, and after considering the situation from every point of views, they felt that Mr. Kelly was jeopardizing not only his own life but also those of his friends and compatriots by staying among the Chins so long. So they gently told him to leave the Hills and escape to India while the going was opportune before the Japanese could capture him.

The Chiefs meant well and they were sincerely concerned about the safety of their boss. But Mr. Kelly took the advice amiss and in a rage mauled some of them for their audacity. Minutes of the meeting are reproduced hereunder for interested readers to pursue. II is not clear who recorded the minutes of the proceedings. If the English he used is found faulty or defective the reader should remember that it is the substance and not the form that matters. "Minutes of Meeting Held on the 25th and 26th April 1942." "A meeting composed as under was held on the 25 and 26 of April 1942 as to how form "Levy" in order to protect Chin Hills and for the prevention of Japanese's further advance.
1. N. W. Kelly, Esquire, ODE, Asst. Supdt, Tiddim for the crown.
2. The Kamhau, The Sukte and the Siyin Chiefs and Independent Headman.
3. The village elders from, Sukte, Siyin and Kamhau Tracts." "The following points were discussed and agreed to:

(1) That, the Suktes and Siyins agreed to serve the Government as Levies to their utmost energy and as far as possible and the Government in turn will consider as afar as practicable, the way for the grant of the following privilege to the loyal subjects.

(2) That, the Suktes and the Siyins owned plots of land (inn mun lo ngam) be observed by the Government as private lands as it had been before and that the individual's right should no longer be interfered with for inquiry.

(3) That, plots of land in Sukte and Kamhau tracts not owned by any definite individual be brought before the notice of the Government for purpose of dividing the land to individuals for private land after termination of war and this will be considered in the interest of the public by the Government.

(4) That, there should always be at least 7th Standard Government Anglo-Vernacular School at Tiddim.

(5) That, the newly formed levies should never be subjected to command of any Military Officer but be always under Mr. Kelly, the Assistant Superintendent.

(6) That, a direct fight with the enemies should never be fought but ambushing, sniping, etc., as was practiced by China in olden time be adhered to.

(7) That, unless otherwise agreed to, Levies will not go beyond No.2 Stockade.

(8) That, in case any Levy man becomes casualty (killed or wounded), he will be given Ra. 300/- rupees three hundred only) as compensation and appropriate pension will be considered to he wounded and disabled.

(9) That, except in the case of 303 Rifles, other weapons carried by Levies will become his own on termination of War. If any levy man has more than one guns, he may keep all as his own, provided he served with the Levies.

(10) That, in future, the Government should not give preference for appointment in Government Service to Falam and Haka saying that any man had already been in service; but appointment will be made to the learned and deserved without discriminating as to whether he is a Tiddim, Falam or Haka.

(11) That, as soon as the present war ends, the Government will start scheme for uplift and development of Chins and the Chin Hills in all respects such as construction of motor roads etc.

(12) That, the Government will establish as a Dispensary at Fort White for the Siyin area as well as for passers-by.

(13) That, the terms of promise by the Government during the forming of Labour Corps for France and Levy to suppress the Haka and Thado rebellions were never fulfilled.

(14) That the terms of agreement now reached should not be treated as above but be fulfilled at once.
Sd/- N.W.Kelly, Assistant Superintendent, (True Copy) TIDDIM

As may be seen from the above extract there was a clause in the Agreement between the Tiddim Chin Chiefs and Mr. N.W. Kelly. Which stipulated that the Government should always open a Middle School, up to the Seventh Standard at Tiddim. In the summer of 1943 the Government at Tiddim was in the throes of a life-and -death struggle for the enemy had decided to forge their way into India .

They had cut off the lines of communication of the British forces assembled at Imphal and Kohima and had started to march on Imphal from all sides, through
Tiddim, Tamu and Homilin. In the meantime the Siyin Levies had performed deeds of valour to their credit and taking advantage of the war situation, U Lian Thawng, spokesman for the Siyin Chiefs requested Mr. Kelly for a school to be opened at Tiddim for the boys who had completed their Primary School level of education as was agreed upon. Mr. Kelly was quite taken aback at this absurd request, most preposterous at this juncture However, he gracefully complied with their request and instead of opening the school at Tiddim, he told them to open it in the Siyin Valley . He agreed to release me in order to serve as one of the teachers in the school newly opened.

The services of U Khai Kho Lian and U Khai Kho Thang were also available to be rendered at the school. So I was appointed a Junior Master and U Khai Kho Lian was appointed bead of school. U Khai Kho Thang, like me, served as a Junior Master and the school was housed at the Rest House, Khuasak. Some of the more prominent man who joined that school as students were:
1. U Tuang Za Khai (Major General retired)
2. Col , Son Kho Vum, (Chairman of the Chin State People's Council.)
3. Capt. Thura Pum Za Kam (killed in action)
4. Major S. Cin Ko Mang (deceased)
5. U On Za Nang (Selection Grade officers.)
6. U Lian Za Nang
7. U Hau Za Nang Kimlai)

The school had not functioned for more than a month for the Japanese had come up and occupied all territory south of the Kennedy Peak . The school was abandoned to its fate. I am not certain about the month in which.
It was opened and closed, but it remained dormant during 1944 when the Japanese occupied Tiddim. During the Japanese occupation, most of us, educated Chin Youths serve in the Niskikang, Civil Administration Branch and U Vum Ko Hau held education portfolio. But he had no opportunity to re-open the school that we abandoned so reluctantly.

When the laps were dislodged from the Siyin territory in November 1944, the Siyin leaders again made preparations to open the school. It was re-opened in the early months or 1945 at Khuasak. Everything went well for some time, but appears
that students and teachers who came to attend the school as day students and day-teachers found it weary some to come to Khuasak. They put up their difficulties to the Education Board. The Education Board, presided by U Thian Pum called a meeting to discuss how to solve the problem.
The only way of solving the problem was to shift the school to Thuklai, which is more centrally situated for the surrounding villages to make a direct suggestion to this effect, would harm their unity and relation. So U Thian Pum, U Lam Kho Mang and U On Cin conspired to goad U Lian Thawng into temper. They criticized the school building, which was not properly repaired, and they pointed out that the health of the teachers and students might be affected. U Lian Thawng, a very clever and shrewd chief saw through their scheme. He told them that he had done his cherished duty in getting a school for the Siyins. Now that it could be run by anybody they were at liberty to shift it to any other place they chose. The Education Board took him at his word and the school was shifted to Thuklai. Saya Khai Kho Lian, writing to me at Shillong3 Assam, India where I had gone to pursue my college education, sadly told me that he felt everything was lost with the loss of the school. He no longer intended to serve in that school. Well, although I was not close enough to the school, I heard that Saya Charles Mang Thawng, who was an Assistant Teacher at Falam High School about the year 1940-42, took charge of the school as its head. Under him served as Assistant Teachers, U Khai Kho Thang, U Sein Lien, U Lian Ngo, U Ngo Thawng, U Mang Kho Tual, U Mans Thawng and U Hang Pum. The school was opened up to the Eighth Standard and U Siang Uk came all the way from Haka to study in the Eighth Standard of this school, there being nowhere else to go. The school having been opened up to the Eighth Standard, the following students attended the said class:

1. M.VaiPum,
2. Thang Za Hau,
3. Ngaw Cin Pan,
4. Vungh Khai
5. Tuang Za Cin and
6. Tuang Za Khai.

In 1946, the following new teachers joined the school as reliefs for U Tuang Thawng and U Hang Pum who left: - 1. U VungKhai, 2. U Ngo Lian, 3. U Cope Hen Cin.
Students re adding in the eighth standard were:
1. Son Kho Vum,
2. Thawng Za Pum,
3. Zul Ngin,
4. Thawng Kho Pau,
5. P. Lwa Thawng and
6. Pau Kho Lian

In 1947 when the Government took over the school, the following students were to be found in the Eighth Standard:
1. Hau Zn Nang (U Kimlai),
2. Suan Lian,
3. Suang Kho Lian and
4. Siang Uk .

By the year of 1948, the following students came up to read in the Eighth: - 1. Lian Kho Hau,
2. Lian Kho Zam,
3. Ngin Thawng,
4. Cope Ya Pome,
5. Suang Nang,
6. Pum Tual,
7. Hang Za Khai,
8. Khuang Piang,
9. Vungh Kho Hau,
10. Kam Ya Dal,
11. Ngin Za Pum.
12. Ngo Kho Kam and
13. D. Son Za Hau

In 1949, the Ninth Standard was modified as the School Leaving Class, and the above students were the first to sit for the combined High School Final and Matriculation Examination. When the examination was held In March 1949, none of the candidates were successful. But in their second attempt at the Supplementary examination of June 1949, 1. Ngin Thawng, 2. Cope Ya Pome, 3. Hang Za Khai Out of which the first two were matriculated for admission to the University. In

June 1950, U Lun Pum, B.A. was appointed as head of the school and most of the Assistant teachers continued to serve. He had served as an Assistant teacher during 1945-46 before he left to join College in 1946.
I took over from U Lun Pum in November 1951 though I joined the school as a private teacher, the Siyin Education Board having appointed as Alternate Headmaster as a stand-in for U Lun Pum whose resignation from service was being considered, but not granted out-right. The then Director of public Instruction, Burma , Rangoon insisted on his being relieved by a graduate at that time. So, in the interest of all concerned, r acceded to the request of the Siyin Chiefs and elders to sacrifice my own ambitions. I am glad to place on record that many of my students have succeeded in holding high Government posts. Some of them are now holding responsible positions in the Township People's council and one, U Suan Za Kam had served a term as a member of the Chin State Committee of Judges, not a mean achievement. Others such as. U Thawng Kho Lian, Daw Ciang Za Dim, U Hang Za Nang, U Mang Nang, U Khup Pum, U Vum Kho Tual, Dr. Huat Za Mang, Lt Col. Suang Za Pau, ProfesorDr. Kam Cin Dal, Dr. Lam Khan Pum to name but a few of the more prominent ones, are in their own spheres of responsibility, very influential personages.

During the early fifties when the General Election was held to elect Parliamentary members, U Lun Pum put himself forward as a candidate on AFPFL ticket to contest with the KSVP which Capt. Mang Tung Nung led and he was duly ejected. Capt. Mang Tung Nung himself was also elected because the Parliament was constituted of two Chambers. The rivalry in parliament was the most unwholesome element in the Chin unity.
The Chins split into hostile factions and whenever those opposing U Lun Pum came into power they threatened to reduce the status of the school to the middle school level on the ground (quite reasonable) that the student strength of the school
did not meet High School requirement The school used to be shaky, but the Education Ministry was always above narrow-minded factionalism and so the school has remained to-day as it was when it first saw the light.

14 February 2013

Sizang TaangThu

12 February 2013

Sizang Mi Pyin Tit Pai Teng

Sizang mi pawlkhat Phintit ngam ah a pai teng hi.

No

Min

Khuamin

01

Pu Mang Pum

Khuasak

02

Pu Ngin Vum

Khuasak

03

Pu Lian Thawng

Khuasak

04

Pu Thuam Pau

Khuasak

05

Pu Suangh Thawng

Khuasak

06

Pu Pau Tual

Khuasak

07

Pu Vum Kip

Khuasak

08

Pu Sing Pum

Khuasak

09

Pu Kim Tun

Khuasak

10

Pu Lam Ngin

Khuasak

11

Pu Suangh Hang

Khuasak

12

Pu Vum Thawng

Khuasak

13

Pu Pau Khup

Khuasak

14

Pu Kham Lian

Khuasak

15

Pu Suan Ngo

Khuasak

16

Pu Awn Suak

Khuasak

17

Pu Kip Hau

Khuasak

18

Pu Suan Khup

Khuasak

19

Pu Vum Tuang

Khuasak

20

Pu Suang Khua Thang

Khuasak

21

Pu Vum Cin

Khuasak

22

Pu Neak Thual

Khuasak

23

Pu Thuam Lun

Khuasak

24

Pu Khan Thang

Khuasak

25

Pu Pu Kham Ngin

Khuasak

26

Pu Thawng Ngin

Khuasak

27

Pu Kop Son

Khuasak

28

Pu Hang Cin

Khuasak

29

Pu Tuang Lam

Khuasak

30

Pu Hang Son

Theizaang

31

Pu Hang Sing

Theizaang

32

Pu Kham Suan

Theizaang

33

Pu Thang Zam

Theizaang

34

Pu Lam Zam

Theizaang

35

Pu Tuang Kam

Theizaang

36

Pu Do Ngin

Theizaang

37

Pu Vum Cin

Theizaang

38

Pu Awn Cin

Thuklai

39

Pu Khat Kam

Thuklai

40

Pu Tuang Khua Mang

Thuklai

41

Pu Khup Khua Hau

Thuklai

42

Son Khua Hau

Thuklai

43

Pu Lam Vungh

Thuklai

44

Pu Awn Mang

Thuklai

45

Pu Tuang Cin

Thuklai

46

Pu Tuang Vum

Thuklai

47

Pu Mang Pum

Voklaak

48

Pu Son Khai

Voklaak

49

Pu Thang Cin

Voklaak

50

Pu Sing Ngin

Voklaak

51

Pu Kham Tun

Voklaak

52

Pu Kham Ngo

Voklaak

53

Pu Mun Mang

Buan Mang

54

Pu Kham Awn

Buanman

55

Pu Mang Son

Buanman

56

Pu Khup Tuang

Suangdaw

57

Pu Suak Kam

Suangdaw

58

Pu Vum Tuang

Liimkhai

59

Pu Vum Hau

Liimkhai

60

Pu Awn Vungh

Liimkhai

61

Pu Thuam Sing

Liimkhai

62

Pu Hang Do

Liimkhai

63

Pu Thang Cin

Liimkhai

64

Pu Kham Dongh

Liimkhai

65

Pu Kham Ngulh

Liimkhai

66

Pu Awn Suan

Liimkhai

67

Pu Tuang Sing

Liimkhai

68

Pu Lam Cin

Liimkhai

69

Pu Son Thang

Liimkhai/Suangpi

70

Pu Hang Vungh

Liimkhai/Suangpi

71

Pu Vum Cin

Liimkhai/Suangpi

72

Pu Tun Sing

Liimkhai/Suangpi

73

Pu Khan Awn

Liimkhai/Suangpi

74

Pu Bat Khup

Taakkhawl

75

Pu Tuang Neng

Taakkhawl

31 January 2013

Thuklai High School Tangthu

I. Thupatna

Nidang in, Khamtung, Khuasak khua ah, Middle School khat ki hong ngei hi. Ahi hang, Khamtung ah, Kawllai sin kul bo ci in,Mangkang Kumpi te in 1925 kum ciang, Zolai bek sin sak ahi ciang, Tan li dong in ki khiam suk kik hi.
Japan ngal ma in, Khamtung ah, Ngal Kap Mangpi , Major Moore in Chin Hills Battalion ah , Commanding Officer ( Tatyinhmu) hongseam a, Thuson Mangpi sia, Mr. Naylor in seam hi. Moore Mangpa sia, Scotish te hi a, Zomi-te hong it mama hi. Chin Hills Battalion a ngalkap seam ngei peu ma pilna khat tek he a, thiam sak hi. Lettama, thing-at, ngankhoai,lothaw ci bang hilh a, pension a lak ciang, a mate le a mate, nuntak theina tu ngaisutna hi.
Ngalkap Mangpa, Moore leh Thuson Mangpipa Naylor sia a thinsung khat ah ki lem ngawl tawntung hi. Ni khat, Moore Mangpa in, Khuasak khua ukpipa, Chief Lian Thawng mun ah, Mangpipa mun ah sanginn hong piaknatu ngen in ci a sawl ku hi.

II. Sanginn Nganatu Thu Vaihawmna

Chief Pu Lian Thawng zongh, Naylor Mangpipa tawh ki mu hi. Pu Lian Thawng in:
“ Nidang in, Khuasak khua ah, Kawllai sang tan sali dong om a, tampitak phattuamna kinei hi. Khamtung ah Kawllai kisin nawnngawl ahiman, pilna sia khangto ngawl ahi ciang Khuasak khua ah, Middle School khat hong hon sak kik le te, ci a hong ngen nuam kahi hi” ci.

Naylor: “ Primary School teciang sia no Zomi-te a tu kicing zo hi. Lothaw na tupo , Zolai tanli ciang he po leu te pha zo hi. Laikung laite kul ngawl hi. Subedar Major Pau Cin, en vele , Zolai tanli zongh sin na zia? Tu Subedar Major bang nga ih ve.”

Pu Lian Thawng: "Tasia hang ma hi ve aw, Middle School ka dei sia, Ka Pano Pau Cin bang Middle School ahibua le High School ciang nana theng le tu sang a zalian zaw, a sang zaw, khang to tu a General dong zong suak thei lai tu ve."

Naylor: “ Tua le nang High School ciang sin le te bang seam tuni?”

Pu Lian Thawng: “ Bang hang maw, High School ka onh zawk ciang, College pai tu , B.A degree ka nga zawk ciang, Nang ma bang ma Mangpi ( District Commissioner) seam tu khi nga.”

Naylor “ Nang, kei ma bangh a Mangpi ( D.C) suak tu maw?" ci in ngau ngengu hi.

Pu Lian Thawng: "Bang hang seam thei ngawl tu k'hi? Nang zong seam thei ih vete, ka pilna, ka laisinna tawh kizui a seam thei lel ngawl tu k'hi? Kei zong seam thei mama lel tu khi ze!”

Pu Lian Thawng sia, Tedim Vuandokte, (Sub-division Commissioner) ih nasep a ki laih ciang, Confidential Report sung ah, Chief Lian Thawng sia, pil hi, a kitakhuai chief khat hi. A minamte a tu deisak a, a ngam khantona tu a hanciam pasal khat hi, ci in report ki pia hi.

III. Khuasak Khua ah Middle School Honna Thu

Japan ngalkapte India simtu in hong pai to ma in, Tiddim khua Vuandok pa Kelley sia, Levy te vai in buai mama hi. Thangdung ah lam ki zik hi.Tua laitak Chief Lian Thawng in Laihilh Saya Khai Khaw Lian(Khuasak), Saya Khai Khaw Thang(Thuklai), Saya Sein Lian(Limkhai) te sia Levy sung ah, hunciamte(Time keeper) naseam in om sia mu hi. Pu Lian Thawng in hi bang a laihilh thei te, a ma te pilna zangh ngawl a mundang a sep sia pammaih sa mama hi.

Sizangkual, Ukpite le, Hausa Upa, Sang Saya te le, thu he zaw hiat tu peuhmah Khuasak khua, a inn ah sam in kikhopna nei hi: “Maisang ih Sizang minamte a tu ka ngaisut ciang, High School khat ih nei tu sia, kul mama sa k'hi hi. Tu in laihilh thei tu Sangsaya om tinghtengh hi. Sangpatang tu zong om hi. Tua ahi ciang, tu laitak in, High School khat hong leang pha ngawl tu ziam" ci in, ama ngaisutna pulak hi.

Tua ni in, “Siyin Education Board" ci in Sizang sung sang nga theina tu ki vaihawm hi. Tua Siyin Education Board te in, sang hon theinatu in, Tedim Vuandokpa Kelly tawh kimutu in Pu Lian Thawng ma sawl a, a ma zong a zing sang ciangin, peang in Tedim pai suak paih hi. Tedim pan Vuandok pa Kelley mun ah, Khamtung ah Sanginn kisapna, Sizang minamte ii pilna deina, Khuasak khua ah High School khat honna tu thu son puih hi. Vuandokpa zong thukim a bang teng ki sam tu n'u ziam? ci in dong a, laisimbu-textbook, laibu-notebook, laikung cite sazian hong ngen paih a, a kisamteng India ah hong vaithaksak paih hi. Pu Lian Thawng, Khuasak athetpo ciang, Vuandokpa tawh a kimuna teng le, Vuandokpa ih, private sang khat hon theinatu a thungana teng a inn-ah, Sizang Upate mun-ah son kik hi.

1st June 1943, ni in Khuasak khua ah Siyin Education Board te in Private High School khat hong hi. Tua sung ah laihilh teng:

(1) Saya U Khai Khaw Lian, Khuasak, Headmaster,( Nung sang ciang Deputy Inspector of Schools)
(2) Saya U Khai Khaw Thang, Thuklai,( Dr. Suang Za Pau ih pa,)(Nungsang ciang J.A,T)
(3) Saya U E, Pau Za Kam, Khuasak, (Nung Sang ciang, State Education Officer)

Preparatory IV Standard Class, V Standard Class le VI Standard Class ciang ki hong zo bek hi. Tua hun lai in, Tan 6 ong sa, sangpatang om ngawl hi. Tua sang hon phit lai a sangkahte sung pan, Major General Tuang Za Khai, Colonel Son Khaw Vum, Major Cin Khaw Mang, State Law Officer Grade I. U On Za Nang, Law Officer Grade I U Lian Za Nang te kihel hi. Japan ngal hong theng paih ahi ciang, tawmvei sang kikhak hi. Japan ngal ma India ah, Kelly Mangpa in Khuasak High School a tu hong vaithak sak sia ngal sung teng India ngam Aijal Post Office ah kikeam a ngal zawk ciang Khuasak hong theng pheang hi. Laihilh Saya U Pau Za Kam sia India ngam Shillong College ah pai hi.

IV. Thuklai High School Hong Pianna Thu

Sizang sung a laisanbeltu in, Thuklai khua ah tua High School sia ki tua kik hi. Panglong Conference ah Bogyoke Aung San tawh a kimu Pu Vum Khaw Hau in Khamtung ah, High School kisapna thu nasiatak son hi.Thuklai khua ah Private High School khat Sizangte ih honna thu zong son hi. Bogyoke Aung San in Mangkang te ii vawt zawk ngawl sia kei kum nih sung hong vawt tu kahi hi, ci in kamciam pia hi. Kawlngam suatakna nga ma, 1947 kum in, “Khamtung, Thuklai khua ah State High School khat sanction ki pia hi" ci in Radio sung pan hong kizasak a, a kuamapo ki lungdam tek hi. State High School Thuklai ah, Tedim ngam sung pan kuama sangkah tu hong pai ngawl ahi hang, Haka, Falam pan in hong kah hon hi. Mundang te in, High School ngen ahi hang, sanginn om ngawl, sang patang om ngawl sia High School ki pia thei ngawl hi ci in, kipia paih ngawl a, dadam in Myone sim High School khat tek ki koih pheang hi.

V. Thukhupna

Yangon Siyin Baptist Church , Silver Jubilee Magazine (2005) sung ah Sayapi U E. Pau Za Kam ih at "OPENING A MIDDLE SCHOOL AT KHUASAK” sia bulphu in kong suak sak kik hi. Original a dei te in a tuam in vaitha ta un.
A tung ah, ki-at-na sung telngawl om le a tuam in hong dong leu te maw.
Thuklai High School Photo

Hang Za Pome

15 January 2013

Fort White - Thuklai lampi

Japan Ngal zawk ciang, Sizang  Private High School sia Bogyoke Aung San in
 " Mangkang te in Kum tatan vei a vawt zawk ngawl, Kei kum 2 sung vawt tu khi hi "
aci bang ma 1947 Kumciang , Thuklai khua ah High School kipia hi ci in Radio sung pan
 a kithang sak a,Khamtung bup lamdang ki sa hi. Haka, Falam , Tedim te sia Sub-division ,
( Myone Khuapi )hi ka sap tate ki pia ngawl a banghang , Thuklai in nga ziam ci in  Sangpatang
 te le Khamtung Ulian te lung dam ngawl in phun hon hi.
 
Ahi hang,Sang sang U Lian khat in " Sang Inn om aa, Sang patang om na sa,ahi  Thuklai a kipia hi" ci in ki zo kik hi.
 
Tua hun in, Fort White- Thuklai lam ki vawt ngawl lai hi. Sizang Upa te nasia tak kikum aa, Fort-White,
 Thuklai lam sia eima nguai an taw ki vawt aa Thuklai khua kithen hi. Lam vawt na ah thuki si ngawl in, kihau zong tampi
omh zawk ciang Thuklai dong Motor ki then hi. 
 
1962 Tawlan Yee Council hong khang aa, Kumpi te ngaisut na pia tu in, Amuan mihing 33 teal aa, Kumpi te ngai sutna
pia sak hi.Tua sung h Zomi pan U Pu Lun Pum le U Htat  Hlaing (Paletwa) ki hel hi. Ama te ih Kawlngam om dam a muna bangtek ,Kumpi tung ah Pulak hi. Tua sung ah Pu Lun Pum lai aat na no khat ah " Burmese  Way to Socialism means - Burmese Way to Starvation " ci in Socialism sia Kawlngam , zawng khaal sak tu lampi " ci in phat ngawl na a mu khol na aat hi.
 
Tua hun lai Khamtung pua na tu in hong nusia sa, David Thang Za Pau in Report khat aat aa, Kumpi tung ah piak tu in Pu Lun Pum
tung ah sawl( advised ) hi. Tua sung ah Khamtung lampi pua na tu pan ki pan tam ma aat a hi hang  a tungsia theng ngawl ci za ngei ingh.
Tua lai tak Chairman a seam Pu Son Khaw Lian in zongh Khamtung pua na tu, lam ziik na tu, U Ne Win tung a son pui sia a dang taw zo mama ngawl aa,  A khut daw aa," Paih san pe paa" ci ziau ci. Kawl ngam le ci maw tu kipapan, Khamtung pan le bang ma piang ngawl, Tua hu aa, "No ma dang ka pia ta vun" ci thong hi tuak.
 
A hi zong , Akluai lam a siat sim , khuasinm eima san tek, a kipua tawntung sia 1970(?) ciang, in Thuklai lam sia Kumpi in Kumpi lam in hong laak sak aa, Cooly zong 10 bang veu diang tan hi.TYase pan lampi a lal zong taangtha ki kuan nawn ngawl hi.
 
Hi Thuklai lampi a nga na tu a phulpi sia, Pu Son Khaw Lian,  Dr. U Ngin Thawng le Sayama Daw Ciang Za Dim  ci in ki ciam te hi. North West Commander , Col Sein Mya Tedim hong pai ciang Thuklai dong ton pui aa Phatak a son pui ciang a ki nga ci za ingh. Sayama Dimno na a cing in hong at lai le ki cian vak. Lam hong ziik tawm sak hi ngawl aa ih ziiksa sia Kumpi in hong laak sak a hong hu hi. Ei ih Thuklai khua Motor ih thet zawk kum 60 ciang , Khamtung muntatuam ah lamziik tu kipan pheang zongh tam mama lai hi.
 
Tu in, MP Pu Zo Zam hanciam na taw, Thang lampi sia Bulldozer taw diit aa nuam mama tu ci za ingh.A vawt saanh lai tak hi.
 
Taciang Khamtung lampi puana tu Japan Kumpi in hong hu tu ci. Kumpi sang te in lampi a puatu dan teng en tu aa, hong pai zo ci. Ama te report sia a man ciang sumbo tu za tuat tu aa, Japanm Kumpi in Company te tavuan pia in cial tu ci , (Tuni tak) Taingen pan ka thu zak hi.
 
India te in Laitui lam sia hong tunh hen aa, Japan te hu na kinga takpi le Khamtung ngam sia khangto tuam mama tu hi.Motor Cycle zong tu ni nikhat sung 300 bang Taingen a paisuk a pai to  in kaan tan hi.
A ki tel thei nit nut ziam maw, en kik man meal ngawl khi hi.
 
Taingen Pu Suang Za Dal phone  ( 00 95 94 707 3597 )
 
Pome

04 January 2013

Zo History By Dr.Vum Son

Pu Dr.Vum Son at Zo History Zo History

12 December 2012

Sizang Pian Ciil Na

Leitung a om minam tatuamte in amate om mun le a ngaisut theina taw kizui in Pianciilna tangthu (Creation Story) na nei tek hi. Kawlngam, Khamtung Zongam a teang Zo minam sung pan Sizangte in zongh Pianciilna Tangthu na nei a, Mikaangte in a nuai a bangin teptee sak hi.

The origin of the progenitors of the Siyin tribe is, according to the natives, shrouded in mystery. Tradition states that a gourd fell from the heavens and, bursting with the fall, emitted a man and woman; these became the Chin Adam and Eve, and their garden of Eden was Chin Nwe (Ciimnuai), a village already mentioned. This story is not peculiar to the Siyins, but is believed by all the tribes in the Northern Chin Hills.(1)

Hi a tung a thu sia Sizang khanglui upna, khanglui ngaisutna taw a piang khanglui tangthu (Myth) hi lel bek hi. Sizangte ii hong pianna tatak sia tangthu tak (History) zui in kan tu ci leang Kawlngam sung minam kipatna pan ih son kul hi. Kawlngam sung teang mihingte ii kipatna sia Mongoloid minam bul pan hi a, Tibet
ngam kantan in Kawl ngam sung hong tum hi ci in a tam zaw in ciamtee hi. Tua hi a, Encyclopedia Americana sungah a nuai a bangin na at hi.

Most of the people of Myanmar are of the general physical type known as Mongoloid, with straight black hair, sparse beard, height cheekbones, low nose root, and epicanthic eye fold. The Burmese proper are short and slender in build, with brown skin, while the Karen are more stocky and often lighter in skin colour.
Tribes in the northern hills are frequently taller and rosy cheeked, and occasionally have wavy hair. The most significant cultural divisions are between those subsisting by settled, wet-rice agriculture, and those by shifting, dry-rice culture. (2)

Dr. Vum Son ii Zo Tangthu a at na taw kizui in a bul Tibeto-Chinese panin Man, Karen, Tibeto-Burma, T’ai-Chinese ci in pawl hong kikhen a, Kawlngam sungah hong tum hi. Tua sungah Zomi Sizangte sia Tibeto-Burma pawl sung pan piang hi. Sizangte sia Zomi ii khen khat hi a, a bul sia Tibeto-Chinese ahi hunlam sia a nuai a (Table-1), minam khang paizia ih et ciang, a kitel zaw in kingaisun thei hi. (3)

Hi minam khang paizia ih et ciang khat vei lai in Zo(Chin) le Jingphaw (Kachin) te unau ii tangthu na om hi. Tua thu sia lai sungah a kician takin a ki at ngawl hang khanglui te in khangthak te tungah a kison
suh sawsawn tangthu khat ahi hi. Tua tangthu sia a nuai a bang ahi hi.
“Khatvei lai in innkuan pawl nii a lampui te sia unau hi a, teen natu mun hoi mun pha, tui thiangna lo hingna mun zongin hong pai hi. Tua a paina mun sia Kawlngam ii sak sang neakna mun khat hi a, nisuana
sang pan nitumna sang zuanin a pai ahi hi. Tua innkuan pawl nii te in ten natu mun a lungkim bang mu in hi le khua sat tuikhuat in ten khop tu sawm ahi hi. Hi bangin mun pha a zong innkuan pawl nii te ii nguai an a
puak sia innkuan pawlkhat in kaithum pua a, a dang pawlkhat sia in vaimim pua hi. 

Nguai an puak kibang ngawl ahikom a maaliau zaw le a vaihuai zaw hong om hi. Kaithum sunsia in a pua pawl sia hong maliau thei a, vaimim sunsia tu a pua pawl sia an ngawtang uui ahikom hong vaikai vaial hi. Ahitazong a maa dawk zaw a masa pawlte in a nungkhak pawlte ii a sul, a zui thei natu in sawl thiak in ahizong, thingsatin ahizong, a paina a heak thei natu in vawt hi. Hi bangin pawlkhat ii paina a nung pawl te in zui in hong papai sia, ngun pui khat a thet dong khial ngawlin kizui thei hi. A masa in a pai pawl in tua ngun kantan in, ngunlang khat ah banla bebek a po na kuam khat hong kantan hi. Tua mun ah sawl thia tu thingsat tu a dang om ngawl ahikom, banla kung te kuai in sattan in thangsang zuan suh hi. 

Banla kung ci ciang a khang kik pal mama a kung nam khat ahikom, a nungkhak pawl te ii a thet hunin sau pupui na khang kik man zo hi. Tasia ciangin a nung khak pawlte in ih lawmte ii thingkung sattan te sau pupui khang kik zo ahi ciang amatekhuala pui theng zo tu hi. Ih del hang phak tu haksa vak. Hiak zongh mun sia hi ngawl ahi ciang hiak ah phual sat leang amate zongh ei kung hong zuan kik vak ci in amate upna taw phual sat in om hi. Ahizong a masa pawl te le hong kilee kik mun om ngawl a, amate le sak sangah kikhiin to zaw lalai hi. Hi tangthu sungah a masa in a pai pawl sia Zo (Chin) innkuan hi a, a nungkhak pawl sia Jingphaw (Kachin) innkuan te ahi hi.” (4)

A tung a ih pualaak tangthu (Story) sia a takpi hi ci vacin theina a om ngawl hang, tu hun Zo(Chin) te le Jingphaw (Kachin) te ii a meal le a sa a kiban dan ahizong, a omna a tenna munte ahizong, hi tangthu taw
kilawm a, kithuai mama hi. Zo(Chin) te in thang sangah kizelh suh zaw in Kalay Kabaw ngam, Gangaw ngam, Khamtung Zongam (Chin Hills), Minbu, Thayet, Pyi, Hanthawadi, Rakhaing ngam dongin kizelh in na teang suh uh hi. Tua ban ah India ngam Mizo State, Manipur le Bangaladesh ngam dongin na kizelh hi. Hi bangin Tibeto-Burma minam pawl sung pan hong kaa Zo(Chin) te sia amate ii hong khan dan le a tenna mun taw kizui in Zomi, Laimi, Mizo, Khami, Asho, Yaw, Cho, Myo ci bangin min tatuam na pua zo ta hi.

Tua bangma in a nungkhak pawl ih ci tu Kachin pawlte zongh sak sangah kizelh to in Kachin ngam le a kiim nai mun te ban ah Sen ngam dongin kizelh in na teang uh hi. Kachin pawl sungah Jingphaw, Rawang, Maru, Azi, Lashi, Lisu ci in min tatuam ma na nei zo ta hi.
______________________________________________
(1) Bertram S.Carey and H.N.Tuck, The Chin Hills Vol.1, (Aizawl: Firma KLM Private Ltd.,Reprint 1976) p.127
(2) International Edition, “Burma”, Encyclopedia Americana Vol.5, (New York: Copyright 1965) p.52
(3) Vumson, Zo History, ( Aizawl: Private Publication, 1986) p.32
(4) Tangthu ciing pute pate ii son kikna

SIZANG” MIN PIANNA LE PU THUAN TAK TANGTHU

Ciimnuai a hausa ukpi a seam Pu Thuan Tak sia khat vei ciangin “Si” a kici tuinaak khat ii zaang ah na teang a, tua mun sia Sizang kici hi. “Si” ci ciang tui al suana tuinaak hi a, “zang” ci ciang a zaang, a saang zaw na mun cina ahi hi. Tua hi a, “Sizang” ci ciang ci al tui suana tuinaak zaang a cina hi. Tua khua mun sia Sizang a ci taw kizui in a teang mihingte zongh Sizangte kici hi. (1) Sizangte ci ciang Sizang mite ci nopna hi a, tua hun in Sizang ah a teang Pu Thuan Tak te innkuan a ci na ahi hi. Tua hi a tu hun ciang dongin Sizangte a kici te sia a tam zaw Pu Thuan Tak ii suan le paal te ahi hi. Tua Sizang khua mun sia tu laitak Saizang khua a buzung thang suh teng hi a, tu dongin Saizangte in Sizang ci lai hi. Saizang Gualnam te ii ton lapi sungah Sizang min kihel a, tu dong ma in tonna a om le a nuai a bangin ton la sa lai hi.

- Khau va sat khau va sat ve aw, Zawl
Thang aw khau va sat ve aw
- Zawl Thang khau sat sial khih
nading ih khua Sizang va zawn aw.


Pu Thuan Tak sia a tun saangin a thatang lian mama khat ahi ban ah a pumpi tung theampo a peangpak dongin mul po ahikom et pak ciang kiitak huai mama ci hi. Tangzang mama a, ama ii lu tungah a tot vaphual tha dawn ciang kanpeak kan vaset zo ci hi. A minthang mama ahikom midang te in Sizang mang, Tha U te mang, Dialteang mang, Phek te mang, Paih te mang ci in min tatuam, nahna tatuam nei sak hi. Ama sia ngalsim thiam, savai sa kap thiam khat in a minthang khat hi ci sia ama la phua te tungtawn in kihe thei hi. Uhaam sang hong thet ciangin Ciimnuai kual ah ukpi seam a, nasep ham seam nawn ngawl ahikom lian in a thau kingkeng khat ahi hi. A ukpi sep hun in Ciimnuai kual ah shia kai in, inn saliang, ngam saliang le an shia saang bul hi.

Hi bangin lai a bosua ciang, a u in a nau tungah “Lai bosua thong khu hi, lai hilh tu in hong pai tan” ci in vaitha hi. A nau zongh Khamtung ah hong paito kikin Thaangmual pan khua hong en a, tu a Khuasak ngam Thavak, Zonaak cina mun teng ah a u te pawl ii lo thawna mu hi. Tasia ciang a u te ten na khua ah pai masa ngawlin lo sungah hong pai masa hi. Tua ni sia a u pa lo kuan ngawl ahikom, a nau taw kimu ngawl hi. A nau in a u ii lo sungah ama ii heak ngei ngawl lo hunna tatuam te, thaang sia na vacim zunam matna te, le lo hunna tuibungh te a mu ciang lamdang sa mama a e en phet hi tuak hi. 

A u ii vanhzak te a mu ciang a nau in hi bangin ngaisun hi. “Ka u in hi bangin na lamdang te a thak in ngaisun a vawt thei, bitphua thei ahi ciang lai mangil ngawl tu hi. Lai ka bosua a ci sia hong theamna hi tu hi. Kei bangziam maw khat hong law nuam po hi vak” ci in ngaisun a, a u taw kimu nawn ngawlin Zaanglei ah cia suh kik hi. Hi bangin a nau hong pai to hunlam a u in tua ni lo kuan te tung pan he a, ahizong lai nga kik nawn ngawl hi. Tua hun pan kipan Zomite lai nei nawn ngawlin lai taw hong nungta nawn ngawl hi kici hi. (2)
__________________________________________________
(1) U.K.T. Ngo Za Lian, Khuasak Khua Tangthu, (Unpublish), p. 4
(2) L.B.Naylor, A Practical Handbook of the Chin Language pp.46-47

Akluai Khua Thu

Akluai ah 1981 kumin Thuklai pan Pu Awn Khua Kam le Lophei pan Pu Zam Khat Pau te na teang masa hi. Ngan khoaina le lothaw natu in a pha mun nuam hi a, a teang tam vaialin tu ciang inn 20 vaal bang pha zo hi.

1990 kumin UNDP te huuna taw tui la thei hi. Tua kum ma in EBC pawlpi piang hi. A teangte a tamzaw EBC pawl ahikom EBC Biakinn khat nei uh hi.

Dolluang Khua Thu

Mikaang kumpi hong khan zawk 1891 kum in Thuklai khua pan lampui pawlkhat in leitung nuntak a nuam zawk tu ngaisutna taw Dolluang khua sat uh hi.

Dolluang khua ah 1965 kum in mawtaw theng hi. 1951 kum in Suangdaw le Thaangsan khua te taw telephone khau kithung a, telephone taw kipaupui thei hi. 1921 kum in kumpi sang Basic Education Primary School nga hi. Tua sang sia 1966 ciang Middle School suak to hi. 1972 kum ciang kumpi te in Rural Health Center pia hi. 1996 kum in UNDP te in Rural Health Center atu Solar System a kizangh Refrigerator pia hi. 2007 kumin Kumpite in niangtee vawtna set khat koi hi.

Biakna taw kisai in khua sat pan kipan Lawki ngeina bia hi. 1922 kum ciang Laipian biakna hun khat sung om ngei hi. 1923 kum in Dolluang Tuiphum Pawlpi Khuasak panin inntuan hi. 1982 kum ciang AG pawlpi om thua hi.

Voklaak Khua Thu

 Mikaang ngamkeaute Sizang kual hong thet hun in Buanman te Taitan le Ngalpi khua ah kiteang siat hi. Tua hunin Mikaang ngal nan natu Kim Lai tuu te in Siallum (New Tartan) sat a, kulh nasia takin to hi. 7 May 1889 ni in Mikaangte in Siallum simtham a, a suakta lai teng in Ngalpi beal hi. 1892 kum ciang Ngalpi le Taitan kingawm in Voklaak khua sat hi.

Voklaak khua min pianna sia Buanman panin ngal le sa hangin Siallum ah a ki om pak hi a, tu a Voklaak khua mun sia khia la, vawk la ahikom “Vawklaakna mun” “Vawkla” cina pan a khak sang ciang “Voklaak” kici hi ci uh hi.

Pawlkhat leleau in Voklaak khua pianna hi bangin son hi. Sote phat lai in Sote ngam hi a, ni khat Sote in vok khat taisua a, dui sung ah tai in bo hi. Khatvei ciang tua vok sia tu a Voklaak khua mawk Saibual lu liangnuai ah mu kik a, a vok la in cia pui kik hi. Tua mun sia “Vok laak kikna” kici a, a ngei ciang Voklaak kici ahi hi. Tua mun ah khua a kisat ciang khua min a dang phuak ngawlin “Voklaak” kici paih ci hi.

Khua min koi bangin hong piang hi kale tu ciangin Voklaak kici paisuak hi.

Voklaak khua ah 1964 kumin mawtaw theng hi. 1950 kum in Limkhai Bungh taw telephone khau kithung a, Bungh, Buanman, Thuklai khuate kipaupui thei hi.1965 kumin kumpite in Siallum kulh puakikhi. 1985 kumin Sub-Rural Health Center nga hi. 2001 kumin UNDP in tui laak sak hi. 2009 kum ciang UNDP in tui, Sang Inn, le Doailui lei hong vawtsak hi.1928 kum in kumpi te in Basic Education Primary School nga sak a, 2003 ciang (မူလြန္ Mu-lun) ngato hi.

Biakna taw kisai in khua sat pan kipan Lawki ngeina kibia hi. 1912 kum ciang Tuiphum Tapidaw biakna om hi. 1961 kum ciang SDA biakna om thua hi. 1999 kum ciang A.G. biakna om thua hi.

Buanman Khua Thu

 Pu Thuk Lai ii ta Pu Tua Nuam pan sim khang liatna te ii khan hun AD 1795 pawlin Thuklai pan inntuan in Buanman khua kisat hi. Buanman satna mun sia a tuk a khal in ko ngei ngawlin, ciimmeang ne in sial le nganno te in tentol ahikom tua buannawng teng bulphu in a lei min Buanman kici hi. Tua lei min zui in khat vei ciang khua min zongh Buanman kici hi.

Buanman pan ngal le sa hangin Ngalthang, Haipeang, Anthang ci mun te ah teang kakoai ngei hi. Anthang pan Buanman zot kik ciang khua min Buanman kizangh a kip suak hi. Mikaang ngal Siallum pan nan zawkciang Voklaak khua ah teang tek phot hi kale 1904 pawl ciang pawlkhat in Buanman zuan kik uh hi.

Buanman khua sia Thuklai than kilukham ahikom kikaamsia hi ci upna nei pawlkhat hangin 1917 kum ciang Leisan khua sat uh hi. Ahizong Leisan khua ah kum 22 sung innmong 10 bang om ahikom 1939 kum pan kipan Buanman kizuan kik hi. Ahizong a khak bel inn 9 teng in 1950 kum ciang Buanman zuan nawn ngawlin Buanman taw tai khat bang a kikhuala na mun Sialtuuzang khua sat in teang uh hi. Tua hun pan kipan Buanman khua sia Buanman le Sialtuuzang mun nii ah tu dong teang uh hi.

Buanman khua ah 1949 kum in mawtaw theng hi. 1950 kum in Buanman le Sialtuuzang pan Limkhai Bungh, Voklaak, Thuklai khua te ah telephone khau kithung a, telephone taw kipaupui thei hi. 1965 kum ciang Private Primary School phuan a, 1982 kum ciang kumpi te in Basic Education Primary School pia hi.

Biakna taw kisai in a kipat pan Lawki ngeina hi a, 1913 kum ciang khuathing in Laipian suak siat hi. 1920 kum ciang Tuiphum Tapidaw kipan in om a, 1943 kum ciang Pawlpi piang hi. 1960 kum ciang SDA theng a, 1945 kum ciang Laipian biakna bo thiang kik hi.

Pumva Khua Thu

 Pumva khua mun sia Thuklai khua pan Aisan lo a thaw lai in a laisaan belna mun hi a, tua mun sia khua sat maa in ciknawng, pumpa bebek pona mun khat ahi hi. A masa in Pumpa a kici na pan Pumva suak hi kici hi. Pumva khua sia Thuklai teang te ii AD 1800 pawlin a sat khua hi a, ahizong cidam thei ngawl na hangin hun khat ciang Thuklai khua ah kingawm kik ngei hi. Khat vei ciang pawlkhat in Pumva khua ah teang kik a, mun dang Seak, Phaipi, Ngalmual cina munte ah zongh a teang om hi.

Pumva sia, a bulia na mun ahikom Mikaangte uk hun sung Mikaang kumpi do kik natu kikupna mun in kinei hi. 9 Oct. 1892 ni Sizang le Sukte kipawl in Mikaang kumpi naseam Myo uk pa le a naseam pawlkhat a kisuam ciang, ngal vaihawm na mun Pumva khua Mikaangte in sim thamh in haltum hi.

A tung a thu teng a pian zawk kum 30 hun, 1922 kum ciang Pumva khua kisat kik a, tu dong in kip suak hi.
Pumva khua ah 1959 kum in mawtaw theng hi. 1957 kum in Thuklai taw telephone khau kithung a, Sizang sung telephone taw kipaupui thei hi. 1983 kum ciang Kumpi te in Basic Education Primary School nga sak hi. UNDP te ii huu na hangin 2001 kum in thingno ciinna huan kivawt a, 2002 kum ciang tuimei Hydro Power de thei uh hi.

Biakna taw kisai in khua sat masak pan kipan Lawki ngeina kibia hi. 1922 kum ciang Tuiphum Tapidaw biakna theng a, 1979 ciang Lawki bo thiang in khuathing in Tapidaw suak siat uh hi.

Thuklai Khua Thu

Thuantak le Vomhzang pan Lophei pawl le Limkhai pawl inn a tuan zawkciang Khuasak pawl le Thuklai pawl teng ki om khawm lai hi. 1720 kum pawl in Pu Suum Seal lampui in Thuk Lai suan teng in Muipi khua sat uh hi. Hi bangin Muipi khua sat a, a teenna mun taw kizui in Muitung, Muinuai, Muikhua, Muidam, Muisaang ci in hawng minte zongh hong piang hi. Ahizong khat vei ciang Pu Thuk Lai min law natu ngaisutna taw Muipi min bo sak in Thuklai khua kici zaw hi. Mikaang ngamkeau ngalte Khuasak hong thet ciang Khuasak a kipan Sizang mite in Thuklai khua buhna in kinei a, Phaipi, Zo, Beallei cina mun teng ah kiteang ngei hi.

Thuklai khua ah 1946 kumin mawtaw theng hi. 1950 kum ciang Buanman khua taw telephone khau kithung a, Buanman le Sialtuuzang telephone taw kipaupui thei hi. 1928 kum in Vernacular School kiphuan hi. 1944 kum ciang Post Primary School kihong hi. 1945 kum ciang Private High School kihong a, 1947 kum ciang kumpi te in State High School hong nga sak hi. 1953 kum ciang kumpi te in Rural Health Center nga sak hi. 1962 kum ciang Zato Station Hospital nga a, tua zawk hun khat ciang Rural Health Center sia Mualbem ah kitua hi. 1963 kum ciang kumpi te in Post Office koi a, 1964 kum in Telegraph zongh Thuklai koi thua hi. 1964 kumin Sub-Township nga hi kasap kumpi thu paizia taw kizui in 1972 kum ciang kiphiat kik hi. Police Station sia 1965 kum in kumpi te om sak hi. 1985 kum ciang Unicef Water Supply kivawt hi. 2002 kum ciang kumpi te in Auto Telephone nga sak a, leitung mun theampo telephone taw kipaupui thei hi.

Biakna taw kisai in Thuklai khua ah khua sat pan kipan Lawki ngeina kibia hi. 1911 kum in Pu Kim Lian le a zi Pi Cing Huai te Tuiphum Tapidaw suak hi. 1911 kum sung ma in Laipian biakna theng a hun khat ciang bo kik hi. 1956 kum ciang R.C. biakna theng hi. 1958 kum in SDA theng hi. 1977 kumin AG pawlpi kiphut hi.

31 August 2012

ZAM Thu Puak

29 July 2012

Etlawm Mual Kuam - Len Nupa


Len Nupa cih pen Zomite' Tangthu ah mual minthang khat a kigen hi-in Zogam Tedim gam huam Ailam kici mualpi dawn Kaptel khua khung tai thum agamlatna mualpi nih kituah hilhelna, mualkuam zaang nopci mahmah khat ahi hi. Kaptel gam sung gammang tulak ( Reserved forest ) huam sungah omin, Tedim gam ciamtehna lim (Land Record) zumpi ah zong gamlim ki-en thei hi. Abeisa 20.03.1992 ni-in Sia Pau Za Khan panpihna tawh Len Nupa ah mualsuang khat thungetna tawh kiphut hi. Hih Len Nupa mual pen mual minthang khat ahih mah bangin, na lamdang thu tuamtuam apiangte athei nai lo, le a za nai lo tampi ki om lai hi. Len Nupa mual pen Tedim khuapi pan taisawm nih gamla ahih manin asawt lo-in hun nuam zangh dingin Len Nupa ah ih pai thei ta ding hi.

Len Nupa thu ciaptehna : Falam gam leh Mizo gam dong a minthang, Len Nupa thu ih theihloh ding pammaih lua sa ka hih manin, Jan 3,2010 ni-in Kaptel khua AG sia Rev. Song Sian Pau kiang ah “ Len Nupa tangthu laibu khat ong bawl in; azaknop huai thu lamdang tampite ciapteh huai hi. “ ci-in ka cial hi. Tua ni mahin Hausa pa Do Za Tuang kiang ah,”Len Nupa pai nading mawtaw lampi na zong un la, Len Nupa a kiimah sing phuk lo, lokho lo, gam hal lo in sa zong beng sak kei-in “ci-in ka ngaihsutna ka kikuppih hi. 2011 kumin Teltui Zingsol (Vol. 2 ) sung ah azaknop huai Len Nupa thute ong hawm khia pah uh aa, tu-in tua laibu siksan kawm in kong gelh khia sawn hi. Kaptel pan Len Nupa lampi zong tukum March 2012 sungin lampi bawl/ tawh kipan zo uh hi.

Etlawm mualkuam Len Nupa : Tua lai a apiang thu lamdangte hangin, ‘Si-khate khua ‘ hi ding hi, ci-in aki um, aki- lipkhap, Len Nupa pen Falam gam leh Mizogam dongin minthang hi. Falam gam ah khanglui mite-in ‘gamsa-te pianna mun leh a uk a ngakte omna mun ci-in um uh ahih manin gamsa ngen dingin ong pai thei zel uh hi. Mizo gam panin Len Nupa ahoihna en dingin akum akumin mi tampi ong pai uh hi. Ka neulai-in Len Nupa thu akigen ka za ngei aa, “ Tua lai va tung leng hoih lua ahih manin kiciah kik nuam lo phial hi ” ong ki cih ka mangngilh thei kei hi. Mangkangte-in zong abawltawm uh, fairyland, ci-in dawi gam dan tangthu tuamtuam nei uh hi. Ei Zomite-in amun, agam ngiat in, tuni-dongin ih muh theih, ‘ Si-khate khua ‘ kici, thu lamdang tuamtuam apianna, Len Nupa nei ihih manin ih, ih hampha hi.

Len Nupa pen acre10 val ding zai-in, tuipi mai pan pi 7,256 asanna ah om hi. Mual sang dawn ah om ahih manin, huih vot siangtho nung hiauhiau denin, len paak leh lopate huang ngeelngeel hi. January pan May kha sung tengin lenpak asan, adum, pak zihziah in etlawm lua hi. A kiim apam ah gam-maang tulakin umcih aa, van dum tawh ih etkhop ciangin etlawm mahmah hi. A laizang ah tui / lui neu khat kawi ngiuu-ngeuu in luang hi. Tungtun lianpi bangin mualbo om litlet kawikawi aa, tua mualbote ah lothang peek mihing khut tawh kisuan lo, agualgualin po hi. Kawltu zong po ngei aa, tuhun ciangin bei ta hi. Nahlun kici singkung namkhat zong po aa a gammangte/ mimangte bekin mu thei uh hi, ci-in kigen hi. Akiim apaam ah vasate khuang liingliingin ong lungnuam sak hi. Sun gamdaih hun ciangin gamsate’n tui ne uh aa, zan ciangin sapite pai uh hi. Mun khatah Innka dolpek/ dolcial kidawh bangin suang azaangtaam khat om aa “ Suang innka “ kici hi. Tua suang innkaa adung pi 10 sau in, a vai pi 15 zai hi. Len Nupa panin Aizawl khuapi leh India gam khua tampi zong kigal muh thei hi.

A kigen thu lamdangte : Taang lai-in tua Len nupa tui naak lam ah, mihing bangin a awk/ a Lua khat kiza thei zel ahih manin, ‘LuaZang ‘ kici masa hi. Len Nupa akipai ciangin aphual ah, “ Len Nupa“ ahih kei leh, ”Luazang kici-ngam lo aa ”Hausapi “ , ahk.” Ih pute Khua” kici hi. Suang Innka zong ‘ Hausapi Innka’ kici aa tua hi kei leh kigam -mang thei hi. Len Nupa pen ‘Si-khate Khawlmun ‘ zong ki ci hi. Khanglui mite in, misi ding a om ciang in a mang sung uh ah kilangh kholin a kha uh, “Len Nupa ah kikha tektek ung “ ci-in gen uh hi.

Nidang lai hun Khuado ciangin, misite kha in ong siim uh aa, zankim lai-in ong tungin zingsang phalvak kuanin Len Nupa lam ciah to uh hi ci-in, maangmute-in gen uh hi. Vankah mi pawl khatte’n hih mun ah, lungmuan tui, zuan loh tuidam luang in, misite kha Luazang atun ciangin gam ngakte’n tua tui na tulh ahih manin, a-inn lam uh phawk sak nawn lo hi, ci-in kiciamteh hi. Khatvei lai-in Kaptel khua pu Phawng Gin,kici logiak aa zan ciangin Len Nupa gei ah naupang khat in “ Kawltu ka nekna in ka hani sisan ” ci-in a lasak za hi. Sabengte khat veivei gammang thei uh aa, zan ciangin Len Nupa ah zan thapai khuang leh zam kitum za uh hi.

Khatvei leuleu sabeng pawl khat Len Nupa kim ah giahbuk sat in om uh hi. Khat awnghawh dingin pai aa ong ciah ciangin giahbuk kim teng kiimvel kawikawi hi. Asawt ciangin , ‘ Ong ciahin, hih lai ah ‘ , a cih uh ciangin ciah thei pan hi. A gennop loh hangin a mit humsakin akai kawikawi khat om hi ding hi. Khatvei leuleu Len Nupa ah mi nih sabeng in giak uh a, Mi pau za uh aa zong uh hi. Kuamah a muh loh uh ciangin abil uh lei ah phah in angaih uh ciangin za thei pan bek uh ahih manin, tua pen ‘lei pau’ kici hi.

Ni khat sabengte-in tui luanna akawi ngiungeu a kimat kik dekdekna sawn khia/ sulet-in a tui kigawm sak uh a, mun dang apai kal un angeina bangin na om/kizom kik zel hi. Susia zel uh aa kibawl kik zelzel hi. 1962 kumin Thuklai khua, Sia Mang Thawng, sangnaupangte tawh Len Nupa ah pai uh hi. Len Nupa gei ah ‘ buah, mengkeng ’ thau tawh akapkap uh hangin man lo uhhi. Tua zan a mang sung uah numei no khatin “ Ka akte uh nong kap sak uh ka pa heh mahmah ahi maw ! Man le uh cin ka pa’n ong dawm lo ding hi ven, ong kap sak nawn kei un “ ci-in gen hi.

BUANNEL pan LEN NUPA : PuThuam Thawngin Kaptel khua, kum 1867 kumin sat hi. Tual gal om lai hun ahih ciangin gal dal dingin Suangzang khua leh Tuitawh khuate na phut hi. Galvilnate kumsimin thumvei ta a-encik dingin pu Kai Tuah, Galthukan Mangpi in koih hi. Ni khat galvilin apai leh mual dawn zaang mun nopci khat mu aa, tua lai ah khua sat ding ngaihsun hi. Gam vel pha dingin vapai kik uh aa khua ong mui ciangin naupang lasa, mi pau leh khuang leh zam ging ngeiingaii a zak ciangin, khua sat ding khawl kik uh hi.Tua kuam zaang ah apai uh ciangin buan nel dikdek khuk ciangciang pha ahih manin, pu Kai Tuahin tua lai mun, ‘ Buannel ‘ ci-in min phuak hi.

Ni khat pu Kai Tuah agalvilna ah mihing khekhap athak mu aa, sulzuih pah hi. Pasal khat tui luanna gei ah mu-in, pummat hi. “ Nang ka gam ka khua Kaptel ong sim nuam aa ong ensim hi teh, kong man ding hi “ a cih ciangin, tua mipa-in, “ Kei Bocung mi ka hi aa, ko hih lai, Len Nupa ka ci uh hi. Gamsate pianna mun hi kaci uh aa, gamsate a uk leh hih leitang angak, Lalnu ( Chawng Tin Leri) kiang gamsa angen dingin ong pai ka hihi; pute aw, ong man kei tapeuh un “ ci-in thum hi. Pu Kai Tuah in “ Ih kimat, ih kithah hangin phattuamna om lo ahih ciangin lawmta, zawlta-in kiman ni “ ci-in akip sak nadingun akituahna uh mun min lawhna ki khek dingin kithukim uhhi. Falam, Mizote leh Hualngote’n tua lai mun, ‘ Len Nupa ‘ acih min pen ‘ Buannel’ akici min tawh kikhek uh aa, tua ni aa kipanin, Len Nupa kici hi. ‘ Mual Nupa’ cihna hi in alang tuak aa mual khat anu, khat apa ci-in kiciamteh hi.

Hualngote’n “Buannel Ramdai Cawngtin Leritual henna” kici laibu bawl uh aa la zong phuakin sasa uhhi. Ahih hangin,‘Buannel’ akhiatna leh apianna thu thei lo uh hi, ci- in Tui Trih khua kum za cinna jubilee magazine laibu sung ah ciamteh uh hi. Mizo gam ah zong kumpi sangte ah ‘ Buannel Ramdai “ cih thu ki sinsak hi. Falamte in zong ‘ Buannel Arsi ‘ ci-in magazine laibu tampi hawmkhia uhhi. Hih thu ih et ciangin pu Kai Tuah’ mi hehpih theihna le, amuhna saupi a madawk kholhna kilang hi. Galmat, samat kidem hun lai hi aa, thatin gal-ai leh gualtung tuangin minthang ding hi napi, mi-thah, galmat cihte mihing vai hi lo ci-in na mu khin hi. Tua bang amadawk ngaihsutna picing, mihing thuneihna, ‘ human right ‘ Zomite lak ah angaihsun masa pen leh azang masapen hi ci-in ki ciamteh hi.

Pu Kai Tuahin hih a hoih, a-etlawm Len Nupa min ama ong phuah sak suak ahih ban ah Len Nupa min ih lawh simin, khat leh khat ki-it ding, ki lawmta ding aa, mihing hihna ih thupi sak ding ong vaikhak ahih lam ih phawk ciat ding hi. Len Nupa lampi : Kaptel panin Len Nupa pai nang lampi sawtpi pekin taangpi tha tawh bawl ngei uh aa, 2008 kumin UNICEF uliante zong pai khin uh hi. Tu kum March kha sungin tua lampi pi 4-6 azai, motor cycle nuamtak aa apai theihna dingin hausa pa Do Za Tuang’ makaihna tawh kipan leuleu aa hih lai aki at laitak in,Kaptel pan tai khat ciang to khin uh hi. ZRDC in zong huhna sum thein nga tawh panpih ding ci-in ki za aa ki thalawp mahmah hi. Mai lam ah kuamahciatin ih hih theih bangin, ih gam a hoih semsem nadingin ih hanciam ciat ding hi.

Len Nupa na pai nop leh : Tedim-Kaptel-LenTang mawtaw lamlianpi zong tu kum sung mahin azaizawin ki puahpha ding ahih manin, mun tuamtuam panin Len Nupa ah asawt lo-in, hunnuam ki zang thei ding hi ta hi. Kawl zaang aa atengte leh Tedim lampan a pai nuamte adingin, Tedim–Kaptel- Len Nupa lampi nuamtakin kitawn thei ding hi. Saklam panin, Laitui-Kaptel-Len Nupa hi ding aa, India gampanin, Mizogam leh Lamka panin zong kipai thei ding hi. Khanglam, Falam lam panin Munluah khua tawh taili bek kigamla hi. Nidang pek aa kipan Mizogam panin, Len Nupa’ hoihna le nopcitna en ding bekbek in agamlapi pan khe tawh kipai ziahziah hi. I Zogam ah hih bang gam minthang i neih khak lam thei loin, ei Zomite in i awlmawh mel kei le Pasian hong piak thupha a thusimlo hi ding i hih manin, dahhuai phial ding ahi hi. Tua ahih ciangin limtak aa ih puah, ih kepcing ding ih gamluah, ‘ Etlawm mualkuam LEN NUPA’ ahihi. Hun nuam zangh khawm dingin Len Nupa ah kimu ni.

Ih Zo gam sung ah Len Nupa bek hi lo-in, a-etnophuai mun thupi tuamtuam om lai hi. Lunglen Kawlpi, Inn Buk mual, Thah Puang Pawl leh a ki mu mengmeng lo ( a om takpi ahih leh) Thuam Tuilite zong hoihtakin ih puah pha ding hi. Zalui tung, Ngennung lam ah zong bak kua hawmpi khat om hi. Tua gei ah zong Meitei gal mangpa kikap lupna Suangsuang zong etnophuai hi. Hihte thu zong a theite-in ong gen le uh cin kiza nuam hi. Ih tangthu aa kigen Thawm tangvalte kidemna, mei apekna mun, Sialkong kan, zong limtakin ih ciapteh ding thupi hi. Tua ahih manin I Zogam ah Pasian khutma mun thupi/ mual minthangte kemcing in, i zun i puah siam ciat dingin Zomite i kihanthawn hi. Zogam le Zolei Topan thupha pia hen.

By: Dr. Dongno ( Australia)


Tongsan pan hi